धरातलीय स्वरूप/भौगोलिक अवस्था/भौगोलिक बनावट

घरातलीय स्वरुपको आधारमा नेपाललाई तीन प्रदेशमा विभाजित छ ।

(क) हिमालय क्षेत्र:-

नेपालको उत्तरी भागमा पूर्वमा मेचीदेखि पश्चिममा महाकालीसम्म समुद्र सतहबाट ३३५० मिटरदेखि ८,८४८.८६ मिटरसम्मको उचाईमा फैलिएको भू-भागलाई हिमाली प्रदेश भनिन्छ।
यो मोडदार पहाड चट्टानबाट बनेको छ । झण्डै २५ देखि ५० किलोमिटरसम्म चौडाईमा फैलिएको यो प्रदेशमा २१ जिल्लाहरु रहेका छन् ।
हिमाली प्रदेशले देशको कूल भू-भागको २२.५ प्रतिशत क्षेत्रफल ओगटेको छ। यही प्रदेशमा विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा समेत रहेको छ।
विश्वमा रहेका ८,००० भन्दा बढी उचाईका १४ हिमालमध्ये ८ वटा हिमाल यही प्रदेशमा रहेको छ। हिमाली प्रदेशमा प्रतिनिधिसभा तर्फ २४ र प्रदेशसभा तर्फ ४८ निर्वाचन क्षेत्र रहेको छ ।

हिमाली प्रदेशको श्रेणी विभाजनः

(क) मुख्य हिमालयः

७,००० मिटरदेखि ८,८४८.८६ मिटरसम्मको उचाइलाई मुख्य हिमाल मानिन्छ । ८,००० मिटर र सो भन्दा बढी उचाईका विश्वका ८ हिमालहरु यसै श्रेणीमा पर्दछन् । विश्वका १४ वटा ८००० मिटरभन्दा अग्ला मध्ये ८ वटा हिमाल नेपालमा पर्दछन् ।

(ख) भित्री हिमालः-

२४०० मिटरदेखि ५,००० मिटरसम्मको उचाईमा रहेका हिमाली उपत्यकाहरु जस्तै खुम्बु, डोल्पा, मुगु, बाकखोला, केरुङ आदि यसै श्रेणीमा पर्दछन् ।

(ग) सीमान्त हिमालः

६,००० मिटरदेखि ७,००० मिटरसम्मको उचाईमा सिमान्त रहेको छ । भित्री हिमालको उत्तर र तिब्बत (चिन) सीमानाको दक्षिणमा रहेको ३० किलोमिटरदेखि ४५ किलोमिटरसम्मको चौडाईमा रहेका मध्‌यौला उचाईका गुराँस, मुस्ताङ, चण्डी, नालांकर आदि हिमाली क्षेत्र यसै श्रेणीमा पर्दछन् ।
५००० मिटरको उचाईमाथि सधै हिउँ पर्नेहुँदा यो उचाईलाई स्थायी हिमरेखा भनिन्छ। शेर्पा, थकाली, भोटे, मनाडे आदि जातिको मानिसहरूको बसोवास रहेको यस प्रदेशमा ४५% खेतीयोग्य भूमि रहेको छ।
नेपालको हिमरेखाको सबैभन्दा तल्लो भाग गोरखाको रुपीनाला (४५०० मीटर) हो।
यो प्रदेशले देशको कुल क्षेत्रफलमा २५.५ % ओगटेको छ ।
यो प्रदेशले देशको कूल जनसंख्यामा ६.०८% स्थान ओगट्दछ । (१२ औं जनगणना)
हिमाली प्रदेशमा १६९ स्थानीय तह रहेका छन् भने प्रतिनिधिसभाको लागि २४ र प्रदेशसभाको लागि ४८ निर्वाचन क्षेत्र रहेका छन् ।
यस प्रदेशमा रहेका २१ जिल्लाहरुः ताप्लेजुङ, संखुवासभा, सोलुखुम्बु, दोलखा, सिन्धुपाल्चोक, रसुवा, रामेछाप, धादिङ, गोरखा, मुस्ताङ, मनाङ, पूर्वी रुकुम, म्याग्दी, डोल्पा, जुम्ला, कालीकोट, हुम्ला, मुगु, बाजुरा बझाङ र दार्चुला हुन् । पछिल्लो पटक हिमाली क्षेत्रमा बपिएका जिल्लाहरु धादिङ, रामेछाप, गोरखा, पूर्वी रुकुम र म्याग्दी हुन् ।
म्याग्दीलाई २०७५ फाल्गुण १९ मा हिमाली प्रदेशमा थपिएको हो ।
धादिङ, रामेछाप, गोरखा, पूर्वी रुकुम लाई २०७४ भदौ २५ मा हिमाली जिल्लामा थपीएको हो।
हिमाली प्रदेशको ठूलो जिल्ला डोल्पा हो भने सानो जिल्ला पूर्वी रुकुम हो ।

(ख) पहाडी प्रदेश

नेपालको हिमाली र तराई प्रदेशको बीचमा समुद्री सतहबाट करिव ६०० मिटर उचाईदेखि ३३५० मिटरको उचाईसम्म पूर्वमा मेचीदेखि पश्चिममा महाकालीसम्म फैलिएको भूभाग पहाडी प्रदेश हो।
बाहुन, क्षेत्री, नेवार, मगर, तामाङ, गुरुङ, राई, लिम्बू आदि जातजातिका मानिस बसोवास गर्ने यस प्रदेशमा ३५ वटा जिल्लाहरू पर्दछन् ।
यो प्रदेशमा खेतीयोग्य भूमि २६६ रहेको छ। यो प्रदेशले देशको कूल क्षेत्रफलमा ६०.५ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ ।
यो प्रदेशमा स्थानीय तह ३०८ रहेको छ। यहाँ प्रतिनिधिसभाको लागि ६३ र प्रदेशसभाको लागि १२६ निर्वाचन क्षेत्र रहेको छ ।
यो प्रदेशमा ४० ३१% जनसख्या रहेको १२ औं राष्ट्रिय जनगणनाको प्रतिवेदन बमोजिम)

पहाडको श्रेणी विभाजन :

(क) चुरे पर्वत श्रेणी:-

नेपालको दक्षिणमा अवस्थित पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको हिमालय पर्वतमालाभन्दा निकै पछि विकसित भएको समुद्र सतहदेखि ६०० देखि १८७२ मिटरको उचाइसम्म भएको पर्वतमालालाई चुर पर्वत भनिन्छ।
यसलाई सामान्यतः चुरिया वा चुर पर्वत भनिन्छ। बाह्य हिमालय भनिने यो पर्वत शिवालिकको नामले समेत प्रसिद्ध छ।
यो नवीनतम् पर्वत हो। नेपालको पश्चिममा अग्लो र पूर्वमा होचो हुँदै बिलाएको चुरे महाकालीदेखि कोशीसम्म छुट्टै श्रेणी भएर फैलिएको छ ।
कोशीपूर्व घुम्कीको रूपमा मोरङ र झापाको उत्तरमा मैनाचुली, चुलाचुली छन् ।
चुरे पर्वत श्रेणीका धेरै भाग जङ्गलले ढाकेको छ। दाङ, देउखुरी, राप्ती, चितवन आदि उपत्यका दून अवोन्नत (Synclinal) प्रकृतिका भाग छन् ।
यहाँ उपोष्ण जलवायु पाइन्छ। यो क्षेत्रले १२७ प्रतिशत (१८,७९,००० हेक्टर) डाकेको छ ।
जलाधार क्षेत्रको उचाइ भिन्नता ७०० मिटर भन्दा कम छ। यहाँको माटो वर्षाको पानी बाम्न सक्ने खालको छैन। यो क्षेत्रमा हवात्त बाढी आएजस्तो वर्षामा खोलाहरू बग्छन् ।
बातावरणीय दृष्टिले चुर पर्वत श्रेणी अत्यन्त संवेदनशील मानिएको छ ।
नेपालको पूर्वी चुरे भन्नाले झापा देखि चितवनसम्मको भू-भागलाई चिनिन्छ ।
सतही ढुङ्गाले शिवालिक क्षेत्रको पर्वतीय भूभागलाई नियन्त्रण गरेको छ।
यो शृङ्खला कमजोर एवम् अस्थिर छ। करिव ९३ प्रतिशतभन्दा बढी भूभाग ज्यादै ठाडो र अप्ठेरो भएकाले खेतीका लागि उपयुक्त छैन।
शिवालिक क्षेत्रमा खेती हुन सक्ने जमिन करिब २४ प्रतिशत (५,२९,६०० हेक्टर) छ।
दून उष्ण क्षेत्र भए पनि यहाँको माटो तराईको भन्दा भिन्न छ ।
यो क्षेत्रमा फलफूल र तरकारी कमै हुन्छ ।
यस क्षेत्रमा अतिक्रमणले वनविनाश, भूक्षय र प्राकृतिक वातावरण खलबलिन पुगेको छ। नेपालको चुरे पर्वतको सर्वोचच चुचुरो गार्वा (कैलाली जिल्ला) हो। शिवालिक क्षेत्रको दक्षिण एउटा लामो पेटी पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको छ।
यो क्षेत्र बालुवा, कड्ङ्कड, ढुङ्गा र खुकुला खस्रो पदार्थले बनेको छ।
चट्टानले बनेको भावरमा सालको वनजङ्गल पाइन्छ। ।
गहिरो घाँटीमा नदीले थुपारेका माटाको भागले बनेका मैदानहरू गङ्गा मैदानकै अंशका रूपमा रहेका छन् ।
बाह्य हिमालय (Outer Himalaya) को नामबाट पहिचान बनाएको पर्वतमाला शिवालिक लेक (चुरे पर्वत श्रेणी) हो ।
शिवालिक पर्वत श्रृङ्खला तराई र भित्र मधेशको बीचमा रहेको छ ।
कोशी नदीभन्दा पूर्वको चुरे क्षेत्रलाई चुलाचुली भनिन्छ ।
राष्ट्रपति चुरे तराई मधेश संरक्षण कार्यक्रम ३७ वटा जिल्लामा फैलिएको छ ।

(ख) महाभारत पर्वत –

चुरे पर्वतदेखि माथिल्लो भागमा पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्मको १५०० मिटरदेखि ३५०० मिटरसम्मको उचाई भएको पर्वतलाई महाभारत पर्वत भनिन्छ।
यो भाग सेल, स्यान्डस्टोन, लाइमस्टोन, मार्बल, स्लेटजस्ता चट्टानयुक्त छ ।
ठुलाठुला चार नदी कडा चट्टाने पहाड छेडेर बगेका छन् । कर्णालीले चिसापानीमा, कालीगण्डकीले देवघाटमा, त्रिशूलीले जुगरीमा र को शीले चतरामा छेडो बनाएको छ ।
होचो हिमालय (Lesser Himalaya) को नामले पनि यो पर्वत चिनिने गर्छ ।
यहाँको हावापानी रमणीय र स्वस्थ्यकर हुने हुँदा महाभारत पर्वत श्रेणीलाई नेपालको Hill-Station पनि भनिन्छ ।
महाभारतको अग्लो भाग सैलुङ (३५०० मी.) हो।
ट्याम्के, जैथक, फूलचोकी (२७६५ मी.), शिवपुरी । २३२०मी.), छिम्केश्वरी, दामन, स्वर्गद्वारी (२,१२५मी.), साकिने डाँडा, खाँच आदि यहाँका प्रमुख शिखर हुन् ।
पूर्वी नेपालका तुलनामा पश्चिमको भाग बढी ठाडो छ। महाभारत पर्वतमालाको सबैभन्दा उच्च स्थान दोलखाको सैलुङ हो ।

(ग) मध्यभूमि

महाभारत पर्वत श्रेणी र हिमालय पर्वत श्रेणीहरूका बीचमा रहेका ठुला-ठुला टार, र उपत्यकाहरूलाई मध्यभूमि भनिन्छ ।
यसअन्तर्गत काठमाडौं, पोखरा, त्रिशूली, पाँचखाल, माडी जस्ता उपत्यकाहरू पर्दछन् ।
नेपालका चमेलिया (सुदूरपश्चिम), त्रिशूली (मध्य), सुनकोशी र अरुण तथा तमोर नदीद्वारा निर्मित ठुला उपत्यका एवम् समथर र उर्वरक्षेत्र मध्यभूमिअन्तर्गत पर्छन् । (यहाँ तिम्लङटार । सइखुवासभा), रुम्जाटार (ओखलढुङ्गा), बेल्टार (उदयपुर) मङ्गलटार (काभ्रे पलाञ्चोक, खुमलटार ललितपुर), बट्टार (नुवाकोट), सल्यानटार (धादिङ), खैरनीटार (तनहुँ), चौरजहारीटार (रुकुम) जरायोटार भोजपुर), खरानीटार (नुवाकोट) र पालुङटार (गोर्खा) जस्ता टार पनि छन् मध्य मध्यपर्वतीय क्षेत्रले नेपालको २९.५ प्रतिशत (४३,५०,३०० हेक्टर) जमिन ढाकेको छ।
यहाँको जलवायु वर्षेभरि कृषिका लागि उपयुक्त छ। तापक्रम न बढी न घटी मध्यम प्रकारको छ।
जनसङ्ख्या वृद्धिले गर्दा भूमिमाथि बढी चाप परको छ। यहाँ ८७ प्रतिशत खेतीयोग्य भूमि पर्वतीय पाखाका रूपमा रहेका छन् ।
मध्यपहाडी भूमिको गराखेती प्रविधि नै स्थापित प्रविधि हो। कृषि, वन र बागवानीबाट यसलाई सघाउ हुने गरको छ। मध्यपहाडमा प्रिक्याम्ब्रियन (Precambraian), फाइलाइटस् (Phyllites), क्वार्टजाइटस् (Quartzites), अभ्रख, शिष्ट र ग्रेनाइट (Granite) जस्ता विविध चट्टान पाइन्छन् ।
मध्यपहाडको दक्षिण किनारामा प्रायः महाभारत लेकजस्ता उठेका (Uplifted) पर्वत छन्।
यो भाग ऋतुक्षय भएका ग्रेनाइट, चुनढुङ्गा, डोलो माइट, सेल, स्यान्डस्टोन, स्लेट र क्वार्टजाइटले बनेको छ। शिवालिक जस्तो भूक्षयको प्रभाव छैन ।
यस क्षेत्रका कडा चट्टान भूपाषाण भएका भाग ठाडो भिर (३५ डिग्री ढलोभन्दा बढी) र पातलो माटाले डाकेको हुनाले खेतीका लागि उपयुक्त छैन। पहाडी प्रदेशमा किराँत (राई, लिम्बू), तामाङ, मगर, गुरुङ, बाहुन, क्षेत्री, नेवार आदि विभिन्न जातिका मानिसहरू बसोवास गर्छन्।
पहाड आफैमा विविधतायुक्त भएकाले यहाँको घर निर्माण, लवाइखवाइ, पेसा आदिमा भिन्नता पाइन्छ।
फलफूल खेती र जडीबुटीका लागि बढी उपयुक्त वातावरण पाइन्छ।
पहाडका दक्षिण पाखामा बस्ती र खेती धेर भेटिन्छन् । यस भेकमा इलाम, धनकुटा, चैनपुर, भोजपुर, ओखलढुङ्गा, चरीकोट, बनेपा, काठमाडौँ (१३३७ मि.), पोखरा (८१९ मि.),