• १.३ सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरण

सामाजिक तथा सांस्कृतिक रुपान्तरण

 

समाज भनेको के हो ?

• ल्याटिन भाषाको Socius बाट Society शब्द बनेको हो। यसको अर्थ ‘मेलमिलाप’ वा ‘मित्रता’ भन्ने हुन्छ ।
• एकै ठाउँमा बसेर एक अर्काप्रति मित्रवत् व्यवहार गर्नुलाई समाज भनिन्छ। यसले साझा मूल्य, मान्यता, उद्देश्य, आदर्श, विचार, अनुभव बोकेर बसेका मानिसहरुको समूहलाई इंगित गर्दछ ।
• विभिन्न घटकहरूको संयोजन (धर्म, भाषा, लिङ्ग, पेशा, जाति, जाति, विचार, वर्ग, रंग, सोच, भावना, जीवनशैली, पोशाक, आदि)।
• मानवीय सम्बन्धको जालोको रुपमा रहेको समाजको आफ्नै किसिमको संरचना, संगठन र सम्बन्ध हुन्छ ।
• Society is the complex whole which includes knowledge ,belief ,art, morals ,law, custom and other capabilities and habits acquired by men as a member of society.(समाज एउटा जटिल समग्र हो जसमा ज्ञान, विश्वास, कला, नैतिकता, कानून, रीतिरिवाज र अन्य क्षमता र बानीहरू समावेश छन् जुन मानिसहरूले समाजको सदस्यको रूपमा प्राप्त गर्छन्। ) -E.B Taylor (ई बी टेलर)

• Society is the web of relationship (समाज भनेको सम्बन्धको जालो हो।) – Mac Iyer and Page (म्याक आइभर र पृष्ठ)

संस्कृति भनेको के हो ?

• संस्कृति समाजको ऐना हो। राष्ट्र‌को गहना हो।
• मानव जातिले आदिम कालदेखि आजको दिनसम्म आउने क्रममा विकास गरेको भाषा, धर्म, रितीरिवाज, चालचलन, मूल्यमान्यता, प्रविधि, पोशाक, प्रथा परम्परा एवं संगीत, साहित्य, नैतिकता र आचारविचारको समष्टि वा संगम नै संस्कृक्ति हो ।
• इवि टेलरको मत अनुसार संस्कृक्ति भनेको ज्ञान, कला, विज्ञान, विश्वास, नैतिकता, कानून एवं समाजको एक सदस्य भएको हैसियतले आर्जन गरेको क्षमता एवं आनिबानीको जटिल समग्रता हो।
• संस्कृति भनेको कुनै विशेष व्यक्ति वा समाजको विचार, रीतिरिवाज र सामाजिक व्यवहार हो।
• परम्परागत रुपमा चलिआएका बोलीचाली, खानपान, लवाइखवाइ, रहनसहन, रीति, प्रचलन, चाडपर्व, भेषभूषा, मूल्य, मान्यता, मर्यादा, शिष्टाचार, नैतिकता आदिको समष्टिगत रुप संस्कृति हो।

संस्कृतिका दुई प्रकार

(१ ) भौतिक संस्कृति देख्न छुन सकिने धार्मिक मेला, मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा, आदि ।

(२) अभौतिक संस्कृति अनुभूत मात्र गरिने जस्तै, चाडपर्वको मर्म, धार्मिक भावना आदि ।

• वास्तवमा, समाज भनेको हाम्रो घर र संस्कृति भनेको हाम्रो जीवन पद्धतिको बाटो हो। समाज जहिले पनि संस्कृक्तियुक्त हुन्छ । संस्कृतिरहित मानव समाज हुनै सक्तैन ।

संस्कृतिका विशेषताहरु

• यो मानवनिर्मित हुन्छ ।
• यो सिकिएको व्यवहार हो ।
• यो अन्तरपुस्तागत हस्तान्तरित हुन्छ ।
• यो परिवर्तनशील हुन्छ ।
• यो आदर्शात्मक हुन्छ ।
• यो विविधतायुक्त हुन्छ ।
• यो प्रतीकात्मक हुन्छ ।
• यो शेयर (साझेदारी) गरिने खालको हुन्छ ।
• यो Continuous र Cumulative हुन्छ ।
• यो मानव समाजमा मात्र पाइन्छ ।
• यसले सामाजिक एकता कायम राख्दछ ।

सामाजिक/साँस्कृतिक रुपान्तरणको सैद्धान्तिक ढाँचा

• संरचनात्मक कार्यगत ढाँचा (Structural Functional Model)
• मार्क्सवादी ढाँचा (Marxist Model)
• प्रतीकात्मक ढाँचा (Symbolic Model)
• क्रमिक विकासवादी ढाँचा (Evolutionary Model)
• द्वन्द्ववादी ढाँचा (Conflict Model)
• विकासवादी ढाँचा (Development Model)
• परिवर्तनकारी नेतृत्व ढाँचा (Tranformational Leadership Model)
• सामुदायिक परिचालन ढाँचा (Community Mobilization Model)

रुपान्तरण भनेको के हो ?

• समाज/संस्कृतिका विविध पक्षमा आउने सकारात्मक परिवर्तन नै रुपान्तरण हो ।
• परिवर्तनका कुराहरु एक चरणबाट अर्को चरणमा प्रवेश गर्नु नै रुपान्तरण हो ।
• समाज/संस्कृक्तिमा परिवर्तन आउनु नै सामाजिक रुपान्तरण हो
• सामाजिक परिवेश, क्रियाकलाप, मूल्य, मान्यता, सरोकार र सम्बन्धका ढाँचा/शैलीहरुमा परिवर्तन आई एक अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा पुग्ने प्रक्रिया/पद्धति वा अग्रगमन नै सामाजिक रुपान्तरण हो ।
• सामाजिक रुपान्तरण एक क्रमिक प्रक्रिया हो।

परिवर्तन र रुपान्तरणमा भिन्नता

• परिवर्तन सकारात्मक वा नकारात्मक जस्तो पनि हुन सक्छ तर रुपान्तरण सधै सकारात्मक मात्रै हुन्छ ।
• परिवर्तन पछाडि फर्कन पनि सक्छ तर रुपान्तरण सधै अगाडि नै बढिरहन्छ ।
• परिवर्तनमा सानो हिस्सा मात्र परिवर्तित हुन्छ तर रुपान्तरणमा Whole मै परिवर्तन आउँछ ।
• परिवर्तन गलत पनि हुन सक्छ तर रुपान्तरण कहिल्यै गलत हुँदैन ।
• परिवर्तन रुपान्तरणका लागि साधन मात्रै हुन सक्छ तर रुपान्तरण आफै नै साध्य हो।
• यसबाट के बझ्न सकिन्छ भने रुपान्तरण जहिले पनि स्थायी प्रकृतिको, प्रगतिशील र क्रान्तिकारी हुन्छ ।

सामाजिक रुपान्तरण

• समाजको संरचना, व्यवहार, प्राथमिकता र सोचमा हुने सकारात्मक परिवर्तन सामाजिक रुपान्तरण हो । सामाजिक अवस्थामा आउने सकारात्मक परिवर्तन नै सामाजिक रूपान्तरण हो । यस किसिमको रुपान्तरणले परम्परागत सोच, मूल्य, विद्यमान सामाजिक सांस्कृतिक असमानता विकृतिको अन्त्य भई आधुनिक मूल्य मान्यताको स्थापित हुन्छ । यसले सामाजिक व्यवहार, रहनसहन, प्राथमिकता, व्यावसाय, सम्बन्ध आदिमा हुने सकारात्मक परिवर्तनलाई इंगित गर्दछ ।

• सूचना प्रविधिको विकास, शासनमा लोकतान्त्रिकरण, विश्वव्यापीकरण, उदारीकरण, बसाईसराई लगायतको जैविक तथा अजैविक तत्वहरुबाट सामाजिक रुपान्तरण हुन्छ ।

   

• सामाजिक रुपान्तरण भनेको समाजमा भएका विकृति, विसंगति, शोषण, दमन, अत्याचार जस्ता सामाजिक समस्याको अन्त्य गरी समाजलाई आधुनिकता, नवीनता, अग्रगमनतर्फ उन्मुख गराउने कार्य हो।

   

• सामाजिक रुपान्तरणले समाजलाई युग सापेक्ष, गतिशील र जीवन्त बनाउन योगदान गर्दछ ।

   

• सामाजिक रुपान्तरण समाजमा समयक्रमसँगै चल्ने निरन्तर, नियमित र अनिवार्य प्रक्रिया हो जुन अवस्यंभावी हुन्छ र यसलाई कसैले चाँहदैमा रोक्न सकिदैन ।

   

• सामाजिक रुपान्तरण समयानुकुल भएमात्र समाजमा स्वीकार्य हुन्छ, समाजले सहज रूपमा स्विकार नगरेका विषयलाई सामाजिक रुपान्तरणको रुपमा लिन सकिदैन ।

   

सामजिक रूपान्तरण एक क्रमिक, नियमित र अविच्छिन्न प्रक्रिया भएकोले यसका विषयवस्तुलाई निम्नानुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ :

सांस्कृतिक रुपान्तरण

• सांस्कृतिक रूपान्तरण भन्नाले सामाजिक संरचना वा ढाँचा, सामाजिक मूल्य मान्यता र सामाजिक आदर्शका आधारमा सांस्कृतिक मूल्य मान्यताको सामञ्जस्यता र रूपान्तरण बुझिन्छ।
• सांस्कृतिक पक्षहरुमा निरन्तर रुपमा सुधार, नविनता र प्रवर्द्धनको प्रक्रिया नै सांस्कृतिक रुपान्तरण हो
• । समाजमा विद्यमान सांस्कृतिक विकृतिहरुको अन्त्य गर्दै सांस्कृतिक मूल्यमान्यताको संरक्षण गर्नु, नयाँ सांस्कृतिक मूल्यको विकास र अवलम्वन गर्नु, सांस्कृतिक बहुलता स्वीकार गर्नु तथा धार्मिक सांस्कृतिक क्षेत्रको सुधार र आधुनिकीकरण गर्नु नै समग्रमा सांस्कृतिक रुपान्तरण हो

सामाजिक रुपान्तरणका क्षेत्र

(१) सामाजिक संरचनामा रुपान्तरण

• Vertical to horizontol (ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शूद्र)
• Satellite family to nuclear family (संयुक्त परिवारबाट एकल परिवारतर्फ रुपान्तरण हुँदै गएको ।)
• Star settlement to satellite settlement (टाढा बस्ने प्रवृत्तिबाट नजिक बस्ने प्रवृत्तिमा परिवर्तन)
• Rural to urban migration and national to international (गाउँबाट शहरतिर र स्वदेशबाट विदेशतिर बसाई सराइ गर्ने प्रवृत्ति)

(२) सामाजिक मूल्यमा रुपान्तरण

• छुवाछूत तथा जातिय भेदभावको दृष्टिकोणमा परिवर्तन ।
• अन्तरजातीय विवाहको स्वीकार्यता ।
• धर्मप्रतिको कट्टरपनामा सुधार र धार्मिक सहिष्णुता ।

(३) सामाजिक व्यवहारमा रुपान्तरण

• छोरा र छोरीलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा समानता ।
• नारी शिक्षामा जोड ।
• सम्पत्तिमा छोरा र छोरीको समान अधिकार र स्वामित्वको बहस ।
• कमैया, हली, तिलक, दाइजो, वोक्सी, सुनौलीरुपौली, देउकी, कमलरी, बालीघरे आदि प्रथा र परम्परामा क्रमिक सुधार ।

(४) सामाजिक प्राथमिकतामा रुपान्तरण

• विगतमा कचहरी, पञ्चभेला, धर्मशाला, चौतारी निर्माणमा सामाजिक संलग्नता ।
• आज विकासका प्राथमिकता र सामाजिक अन्तरक्रियांका साधनमा परिवर्तन ।

(५) सामाजिक जीवनशैलीमा रुपान्तरण

• जन्म, व्रतबन्ध, विवाह, मृत्यु संस्कार आदिमा धार्मिक, सांस्कृक्तिक मूल्य मान्यताको अवलम्बनमा जोड ।
• मनोरञ्जनका माध्यमको रूपमा रोधीघर, दोहोरी सांझ, संगीनी आदि प्रयोग हुनेमा आज सूचना प्रविधि र सामाजिक सञ्जालमा आधारित मनोरञ्जनका साधनको प्रयोगमा व्यापकता ।

(६) सामाजिक सम्बन्धमा रुपान्तरण

• प्रत्यक्ष भेटघाट, आवागमन र आफन्तबीच सहकार्यमा हुने सम्बन्ध आज विद्युतीय साधनमा सीमित ।
• आपसी सहयोग, सहकार्य, ऐचोपैचो, सम्बन्धी व्यवस्था आज स्वार्थप्रेरित र व्यवसायिक बन्दै गएको अवस्था ।

(७) सामाजिक पेशा/व्यवसायमा रुपान्तरण

• हिजो निर्वाहमुखी कृषि तथा आज व्यवसायिक क्षि, वैदेशिक रोजगार, पर्यटन ।
• सेवा उद्योगको विस्तार तथा औद्योगिक प्रवर्द्धन गरी value add गर्ने कुरामा जोड ।
• सूचना प्रविधिमा आधारित व्यापार, व्यवसायको विस्तार।

८) सामाजिक संस्था/संगठनमा रुपान्तरण

• विवाह – कोर्ट म्यारिज (सतीदेखि सम्बन्ध विच्छेदसम्म)
• रोधी -दोहोरी (रमाइलोदेखि व्यवसायसम्म)

   

• भान्छा – क्याटरिङ

   

• संस्कृत विद्यालय – अंग्रेजी विद्यालय

(९) सामाजिक प्रथा/रीति/प्रचलन/परम्परामा रुपान्तरण

• सतीप्रथा, बालविवाह, केटी तान्ने, साटो हाल्ने आदिबाट प्रेम विवाह र लिभिङ टुगेदर जस्ता अभ्यास ।
• हक लाग्ने, हाड नाता विवाह, देउकी चढाउने आदिमा कानूनी प्रतिबन्ध ।
• एकल सांस्कृतिक प्रचलनबाट बहुसांस्कृतिक प्रचलनमा रूपान्तरण । जस्तै: छठ पर्व पहाडीया र मधेशी दुवैले मिलेर मनाउने ।

सामाजिक रुपान्तरणको कमजोर पक्ष

सामाजिक रूपान्तरणका आयामहरू
१. सामाजिक आयाम
विकृति र विसङ्गतिको अन्त्य  सामाजिक सद्भाव सामाजिक न्याय, समानता
२. सांस्कृतिक आयामहरू
सांस्कृतिक सहिष्णुता सांस्कृतिक एकता	सम्पदा संरक्षण
३. आर्थिक आयाम
गरिबी निवारण र रोजगारी सिर्जना आर्थिक वृद्धि र विकास	आर्थिक रूपान्तरण
स्रोत साधनको समन्यायिक वितरण	उद्यमशीलता विकास र प्रवर्द्धन
सचेतना, नागरिक शिक्षा	नैतिकता र सदाचार अभिवृद्धि
४. शैक्षिक आयाम
सामाजिक एवं सांस्कृतिक रूपान्तरणका विशेषताहरू: यो सर्वव्यापी स्वरूपको हुन्छ । यो सामान्य प्राकृतिक नियम हो । यो सामुदायिक रूपमा परिवर्तनकारी हुन्छ । यो अनुमान गर्न कठिन हुन्छ । यो निरन्तर सुधारको संवाहक हो । यो योजनाबद्ध र स्वभाविक पनि हुन सक्छ । यो श्रृंखलाबद्ध हुन्छ ।